کێ زمانی پرۆگرامسازی دروستکرد تا پرۆگرامی پێ بنووسێت بۆ دروستکردنی پرۆگرامەکان؟

ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین “پرۆگرامسازی”، لە ڕاستیدا تەنها یاریکردنە بە مێمۆری (بیرگە)ی کۆمپیوتەر. واتە ڕێک بە ئامێرەکە دەڵێیت چۆن بیت و بایتەکان (وەک سویچی کارەبا) لەناو مێمۆرییەکەیدا پێ بکات و بکوژێنێتەوە بۆ ئەوەی کارێکی بەکەڵکت بۆ بکات. زمانی پرۆگرامسازیش تەنها ئامرازێکە ئێمەی مرۆڤ دروستمان کردووە بۆ ئەوەی ئەو فەرمانانە بە شێوەیەک بنووسین کە مرۆڤەکانی تر زۆر بە ئاسانی تێیبگەن، لەبری ئەوەی کۆدی خاوی سفر و یەک بنووسین.

نموونەیەک بۆ تێگەیشتن
بۆ نموونە، ئەگەر بە زمانی ئەسێمبڵی (Assembly) فەرمانێک بنووسم، شێوەکەی بەم جۆرە دەبێت:
Code snippet
mov x0, 1
دەبینیت تێگەیشتنی چەند قورسە و چەند بێمانا دیارە بۆ کەسێکی ئاسایی؟
بەڵام لە زمانە مۆدێرنەکانی تردا، زۆر بە سادەیی تەنها دەڵێیت:
JavaScript
let x = 1
ئەسێمبڵی بۆیە دروستکرا کە ناوی گۆڕاوەکانمان لەناو ناونیشانی مێمۆریدا لەبیر نەچێت، واتە لەبری ئەوەی ناونیشانێکی درێژی بێمانا لەبەربکەین، کورت کرایەوە بۆ ناوێک کە دەتوانین هەڵی بگرین.

چۆن گەیشتین بەمەی ئەمڕۆ؟
دواتر زمانەکانی تر هەوڵیان دا ئەم پرۆسەیە زۆر سادەتر و ئاسانتر بکەنەوە:
ساڵی ١٩٥٧ (Fortran): هەنگاوی یەکەم بوو، بەڵام هێشتا نووسین پێی زۆر قورس بوو.
ساڵی ١٩٥٩ (COBOL): کەمێک گۆڕانکاری و باشترکردن.
ساڵی ١٩٧٢ (C و C++): شۆڕشێک بوو لە پرۆگرامسازیدا و کارەکانی زۆر ڕێکخست.
سەردەمی نوێ (Python, JavaScript هتد…): شتەکان هێندە سادە بوونەتەوە ڕێک لە زمانی ئینگلیزی دەچن.

گرێ کوێرەکە لێرەدایە!
کۆمپیوتەرەکان تەنها لە 1 و 0 تێدەگەن، لە کاتێکدا ئێمەی مرۆڤ زۆر باشتر لە “ڕستە” تێدەگەین وەک لە “ژمارە. بۆ نموونە: ئەگەر پێت بڵێم ژمارەی 1011011 لەبەر بکە، بێگومان قورس دەبێت. بەڵام ئەگەر بڵێم ڕستەی “چۆنیت؟” لەبەر بکە، زۆر ئاسانە.
ئامانجی سەرەکی ئێمە ئەوەیە ڕستە و یاسایەک (Syntax) بنووسین کە بتوانین بە ئاسانی لەبەری بکەین و بیخوێنینەوە.
بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت کۆمپیوتەرەکەش لێمان تێبگات! بۆیە ئێمە هەڵدەستین بە نووسینی پرۆگرامی تایبەت کە پێیان دەوترێت کۆمپایلەر (Compilers) یان ئینتەرپرێتەر (Interpreters) بۆ ئەوەی فەرمانەکانی ئێمە وەربگێڕن بۆ ئەو زمانەی کۆمپیوتەر تێیدەگات! و ئەو کۆمپایلەر و ئینتەرپرێتەرانە، خۆشیان هەر پرۆگرامن و بە زمانی پرۆگرامسازی تر نووسراون (وەک C یان C++)!

سووڕە سەیرەکە (The Loop)
ئێمە شتە قورسەکان دەهێنین، سادەیان دەکەینەوە، و شتە سادەکان بەکاردەهێنین بۆ دروستکردنی شتی ئاڵۆزتر و پێشکەوتووتر کە مەرج نییە قورس بن… بەمەش سووڕێک (Loop) دروست دەکەین. ئەمە سووڕێکی زۆر سەرنجڕاکێش و سەیر دروست دەکات: پرۆگرامێک، پرۆگرامێک دەنووسێت، بۆ ئەوەی پرۆگرامی پێ بنووسرێت!

هەر چینێک (Layer) لەسەر چینی پێش خۆی بونیاد نراوە، و قورسییەکانی ناوەوە دەشارێتەوە تەنها بۆ ئەوەی ئێمەی مرۆڤ بتوانین سۆفتوێری زەبەلاح و بەهێزتر دروست بکەین بەبێ ئەوەی سەری خۆمان بە وردەکارییە بچووکەکانی هاردوێر و مێمۆرییەوە بئێشێنین.

کەواتە، وەڵامی کۆتایی…
کاتێک دەپرسیت: “کێ زمانی پرۆگرامسازی دروستکرد تا پرۆگرامێک بنووسێ کە پرۆگرامەکان دروست بکات؟”
وەڵامەکەی ئەوەیە: ئێمەی مرۆڤ!

ئێمە بە سفر و یەکەکان دەستمان پێکرد، خستمانە ناو ئەسێمبڵییەوە، دواتر ئەسێمبڵیمان گۆڕی بۆ زمانێکی ئاست بەرز (وەک پایسۆن) تەنها بۆ ئەوەی خوێندنەوە و نووسینی زۆر ئاسان بێت بۆمان.

لە کۆتاییشدا… هەموو ئەمانە تەنها بۆ یەک مەبەستە: بۆ ئەوەی خێرایی دروستکردن و پەرەپێدانی پرۆژەکانمان زیاد بکات!

ئاکار زاهیر